آشنایی با درختچه گون:


5 آبان 1394 ساعت 16:1
گون نوعی گیاه دارویی است که ریشه آن برای تهیه دارو مورد استفاده قرار می‌گیرد. فایده اصلی گون برای بدن، بالا بردن قدرت سیستم دفاعی و درمان بیماری های قلبی است.

  آشنایی با درختچه گون:

تهیه کننده: زهرا احمدلو

کارشناس اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مرکزی

گَوَن (Astragalus spp) از خانواده Leguminoseae می باشد. حالت درختچه ای داشته، گیاهی است چندساله که دارای حداکثر ارتفاع یک متر می باشد و تولید مثل آن از طریق بذر صورت می‌گیرد.

گون:

نام علمیAstragalus bisulcatu :

گَوَن (Astragalus spp) از خانواده Leguminoseae می باشد. حالت درختچه ای داشته، گیاهی است چندساله که دارای حداکثر ارتفاع یک متر می باشد و تولید مثل آن از طریق بذر صورت می‌گیرد. غالباً به حالت خودرو و در نواحی کوهستانی و مراتع بایر می روید. ساقه‌های رشد یافته آن به رنگ بنفش تیره ‌است. برگ های آن مرکب از برگچه‌هایی است که به صورت متقابل به تعداد ۱۱ تا ۳۰ جفت در محور هر برگ قرار گرفته‌اند. گل های آن به رنگ ارغوانی، آبی یا سفید بوده و نزدیک به انتهای شاخه‌های گل دهنده قرار دارد. اين گياه در برابر خشكي مقاوم و در خاك هاي شور به خوبي رشد مي كند. در ایران بیش از 800 نوع گونه گون می‌روید[1]. برخی حاوی سمی به نام سوینسونین و داراي بوي تند سلنيوم هستند و باعث مسموميت گاوها، گوسفندان و اسب ها مي شوند. بیشتر گونه‌های گون در مکمل‌های رژیمی‌ که انسان‌ها استفاده می‌کنند، وجود ندارد.

بسياري از گون ها سمي هستند در طول فصل رويش گون، ماده سمي گلوكوزيد توليد مي شود كه باعث ايجاد اختلالات تنفسي و فلج حيوانات مي شود.

همچنین گون نوعی گیاه دارویی است که ریشه آن برای تهیه دارو مورد استفاده قرار می‌گیرد. فایده اصلی گون برای بدن، بالا بردن قدرت سیستم دفاعی و درمان بیماری های قلبی است.

خواص دارویی ریشه گون

ریشه درختچه گون خواص فعال کننده عمیق ایمنی، مدرترینک، هیپوتانسیر و ضداسترس دارد و به عنوان کمک هضم مطرح بوده و شامل پلی سی کاریدها، فلاونوئیدها، گلیکوزیدهاي تري ترپن است که بوسیله این ترکیبات فعالیت سیستم ایمنی و عملکرد سلول ها را افزایش می دهد، مغز استخوان انسان را تقویت میکند، ذخایر مغز استخوان افزایش و بدن انسان را از پاتوژن ها و عوامل بیماری زا محافظت می کند. تحقیقات جدید نشان می دهد که گون تقریباً تمام فازهاي مربوط به فعالیت سیستم ایمنی را تحریک می کند و تعداد سلول هاي stemcell را در مغز استخوان و بافت لنفاوي افزایش می دهد و توسعه و رشد آنها را در جهت تبدیل به سلول هاي فعال ایمنی تحریک می کند تا در داخل بدن پخش شوند.

گون میتواند سلول هاي ایمنی را از حالت استراحت به اوج فعالیت سوق دهد. همچنین تمایل و استعداد گون در جهت رسپانس سیستم ایمنی است بدون اینکه اثرات مهارکننده اي داشته باشد. استفاده طولانی از این گیاه به مدت 35 روز فعالیت سلول هاي طحال را تشدید کرده و به اوج می رساند و درمان با این گیاه اثرات جانبی منفی ناشی از استروئید درمانی را بر روي سیستم ایمنی کاهش می دهد. ریشه

گون علاوه بر توانایی مهار رشد تومور به صورت کمکی، در درمان عوارض جانبی شیمی درمانی به کار  می رود.

معرفی بعضی گونه های گون

1- Astragalus adscendens Boiss Hauss kn: درختچه ای است کوچک شاخه های آن خوابیده و چتری و برگ های آن 6-4 جفت برگچه دارد. از این درختچه گز خوانسار و کتیرا گرفته می شود.

2- گون سفید یا پنبه ای A. gossypinus Fisch. Var filagineus Boiss: درختچه ای است با خارهای زرد، برگ ها دارای 7-4 برگچه بیضی و نوک تیز می باشد و در نقاط استپي كشور مانند همدان، كرمانشاه ، كردستان ، بختياري، بهبهان، دامنه هاي البرز و كرج ديده مي شود. از این گونه کتیرای سفید مرغوب استخراج می شود.

3- A. acutus Bge: درختچه ای است بزرگ خاردار و برگ های آن دارای 7-5 جفت برگچه است.

4- A. brachycalyx Fisch: درختچه ای است که برگ های آن 9-5 جفت برگچه دارد.

5- A. calliphysa Bge گیاهی است خاردار با کرک های سفید که برگ های آن 3-2 جفت برگچه دارد.

6- A. dolius Boiss Hausskn: دارای خارهای بلند و انبوه است و برگ های آن دارای 4 جفت برگچه فاصله دار می باشد.

7- A. glaucacanthos Fisch: گیاهی است با خارهای طویل. برگ های آن دارای 4-3 جفت برگچه است.

8- A. kurdicus Boiss. این درختچه در ارتفاعات کردستان و مناطق جنوبی ایران بویژه در بوشهر انتشار دارد.

9- A.echidna Bge درختچه ای است که شاخه های آن قطور، خاردار و برگ های آن دارای 8-6 جفت برگچه است.

10- A. parrowianus Boiss Hausskn: درختچه ای است با خارهای زرد رنگ و برگ های آن دارای  6-5 جفت برگچه نیزه ای است. از این گون کتیرای زرد استخراج می شود.

11- Hausskn & A. florulentus Boiss: درختچه ای است که برگ های آن دارای 10-8 جفت برگچه بیضی و نوک تیز است.

12- A. verus Oliv: که در کرمانشاه همدان، اورامان و شاهو انتشار دارد.

13- A. gummifer Labill: بوته ای است چوبی که بلندی آن تا 5/0 متر می شود. ساقه گیاه خاردار، گلها زرد رنگ و میوة آن نیام است که در یک عدد دانه قرار دارد.

14- A. sarcocolla Dymock: آن را بومی ایران می دانند.

15- Rech.f. & A. pseudoparrowianus Sirj: شبیه گون زرد است.

بین گونه های فوق تعدادی از نظر تولید محصول کتیرا بیشتر از سایرین قابل توجه هستند، از آن جمله: A. gossypinus, A. verus و A. gummifer از نظر کتیرای سفید و A. parrowianus و چند گونة دیگر از جمله A. creticus. که در ایران دیده نشده است و همچنین A. pseudoparrowianus از نظر کتیرای زرد دارای اهمیت می باشند.

مشخصات صمغ کتیرا

مواد صمغی که از بافت ساقه های گون استحصال می شود را کتیرا می نامند. کتیرا محصول اصلی درختچه گون است. عموماً گونه های مولد صمغ کتیرا خاردار بوده که به آنها استراکانتا اطلاق می شود.[2]

کتیرا ماده ای است سخت و مقاوم و بدون بو و کمی شیرین ، دارای رنگ های سفید تا قهوه ای و به آسانی قابل پودر شدن می باشد و به صورت امولسیون در صنایع داروسازی اهمیت زیادی دارد. کتیرا از مهمترین محصولات فرعی مرتعی کشور محسوب می شود، برای استحصال کتیرا باید گون را تیغ زد.

گیاه مولد کتیرا ، نبات کوچکی است به ارتفاع یک متر که در اثر خراش دادن ساقه گیاه جدار سلول هاي اشعه مرکزي و سلول هاي پارانشیمی با جذب آب به تدریج بدل به صمغ می شود، فشار تولید شده سبب رانده شدن صمغ به طرف شکاف می گردد .صمغ در مجاورت هوا در اثر تبخیر آب به تدریج سخت می گردد. شکل محصول خشک شده بستگی به نوع شکافی که بر روی ساقه ایجاد می شود دارد.

کتیرای نوع خوب از شکاف دادن ساقه های اصلی و شاخه های قدیمی حاصل می شود. و به صورت    ورقه ای، روبانی، تکه ای و مفتولی بوده و هر چه زمان خشک شدن صمغ ترشح شده کوتاهتر باشد به همان نسبت کتیرای حاصل سفیدتر و شفاف تر خواهد بود و کتیراهای درجه 2 و3 دارای رنگ کدر می باشند. 

کتیرا با جذب رطوبت به صورت لعاب چسبنده ای در می آید که ذرات نشاسته در داخل آن محسوس است. صمغ کتیرا حاوی مقادیر کمی سلولز و پروتئین می باشد .ترکیبات شیمیایی صمغ کتیراکتیرا دارای 15-10 درصد آب، 4-3 درصد مواد معدنی و 3 درصد نشاسته و مخلوطی از تعدادی پلی ساکارید است. ماده ای است بی بو که 70-60 درصد آن در آب حل نمی شود ولی با جذب رطوبت به صورت لعاب چسبنده ای در می آید که ذرات نشاسته در داخل آن دیده می شود. در کتیرا دو نوع مادة مؤثر تراگاکانتین (با قابلیت حلالیت در آب) و باسورین که کمپلکسی از اسیدهای پلومتوکسی است (نامحلول در آب بخصوص آب سرد) وجود دارد. تراگاکانتین متشکل است از اورونیک اسید که به چند مولکول قند آرابینوز متصل است. باسورین که 70-60 درصد کتیرا را تشکیل می دهد شامل گالاکتورونیک اسید متصل به قندهای گالاکتوز و کسیلوز یا گزیلوز می باشد.[1]رمک معصومی، علی اصغر 1365؛ گون های ایران. مؤسسه تحقیقات جنگل ها و مراتع.[2]میر مهدیه، سید شریف، محمد تقی صفار. 1369؛ طرح بهره برداری کتیرا در سه منطقه کلهرود، طار نطنز و زفره کوهپایه. اداره کل منابع طبیعی اصفهان.