سیل خیزی


1 مهر 1394 ساعت 0:0
گزارش پتانسیل سیل خیزی استان

وزارت جهاد کشاورزي
سازمان جنگلها، مراتع و آبخيزداري کشور

اداره کل منابع طبيعي و آبخيزداري استان مرکزی

گزارش پتانسیل سیلخیزی استان

تهيه وتنظيم :رحمت عظیمی

معاونت آبخيزداري

 

تابستان 1394

وضعيت عمومی استان

مساحت كل استان :29.21 هزار كيلومتر مربع(1.7 درصد مساحت كشور).داراي 12شهرستان ،18بخش ،27شهر،61دهستان ،1650آبادي داراي سكنه ،1704آبادي خالي از سكنه مي باشد(سالنامه آماری1383).كل جمعيت استان1325159نفر معادل 2.11درصد جمعيت كشور است(سرشماري سال85).

 

وضعيت اقليمي

12درصد سطح استان در اقليم ارتفاعات واقع شده ،38درصد آن در منطقه نيمه بياباني وحدود50درصد باقيمانده داراي آب وهواي معتدل است . بارندگي سالانه : حد اقل 191ميليمتر (ساوه) حداكثر 496ميليمتر (شازند) وميانگين بارندگي 280 ميليمتر دما ی حداقل مطلق 33- درجه سانتيگراد حداكثر مطلق 44درجه سانتيگرادو ميانگين 12 درجه سانتيگراد می باشد. حد اقل ارتفاع از سطح دريا 900مترو حداكثر ارتفاع از سطح دريا 3323مترمی باشد.

مشخصات حوزه های آبخيز استان

در استان مركزي هشت حوزه آبخيز وجود دارد كه حوزه قره چاي و كوير كاشان به ترتيب بيشترين و كمترين مساحت را به خود اختصاص داده اند از ميان حوزه هاي موجود تنها كوير ميقان به طور كامل در استان قرار دارد و مابقي در استانهاي ديگر نيز گسترش دارد.

 

مساحت هر يك از حوزه هاي آبخيز در استان مركزي

نام حوزه

كوير كاشان

كرخه

شور

خشكرود

دز

ميقان

قمرود

قره چاي

جمع کل

مساحت

17

20

70

332

119

548

667

1148

2921

(هزار هكتار)

 

مجموعه عواملي مثل رشد روزافزون جمعيت ، بهره برداري بي رويه از پوشش گياهي مراتع وجنگلها، وقوع سيلاب مخرب در عرصه ها ورودخانه ها ، خشكسالي هاي مكرر چند ساله گذشته به همراه بهره برداري بي رويه از سفره هاي آب زيرزميني باعث گرديده است كه اکثر مساحت دشتهاي استان ممنوعه گرديده و امكان برداشت جديد و استحصال آب مقدور نبوده و سالانه با بيلان منفي روبرو باشند،  بطوريكه  در دشت های استان حالت بحراني و افت سالانه شاهد مي باشيم كه پديده شوم نشست دشتها حاصل اين اضافه برداشت مي باشد .

در جهت تعادل بخشي به وضعيت منابع آبهاي زيرزميني  وکنترل سیلاب كه در شريط فعلي با كسري مخزن روبرو مي باشد بايد در برنامه زماني مشخص نسبت به مجموعه اقدامات   موردنياز برنامه ريزي و اقدام لازم صورت گيرد .

الف) استفاده حداكثري از بارندگي هاي موجود جهت تامين آب و تغذيه آبخوانها

ب) استحصال سیلاب  وکنترل آن وجلوگیری از تخریب اراضی ومناطق مسکونی و.....

ج) استفاده بهينه از آب استحصالي كه بيشترين سهم آن مربوط به بخش كشاورزي مي باشد

با توجه به شرايط اقليمي خشک و نيمه خشک ايران ، بويژه استان مرکزی و بروز مشکلات عديده‌اي چون کم آبي در بسياري از مناطق کشور،حفاظت خاک و آبخيزداري از سازنده‌ترين راهکارها براي مقابله با خشکسالي و کاهش اثرات کم آبي وکنترل سیلاب است

راهبرد اساسي کنترل سيلاب به تغذيه سفره‌هاي آب کمک مي‌کند و موجب مي‌شود که قنات‌ها، چشمه‌ها و چاهها با توليد آب بيشتر بتواند زمين‌هاي کشاورزي بيشتري را به زير کشت برده و در توليد محصولات غذايي بيشتر، نقش مهمي را ايفاء کنند

آبخيزداري يکي از شيوه‌هاي نوين حفاظت آب و خاک، مهار و پخش سيلاب‌ها است که باعث کنترل سيلاب‌هاي مخرب و نفوذ آب به داخل سفره‌هاي آب زيرزميني مي‌شود.اين شيوه به ويژه در مناطق خشک، نيمه خشک و حواشي کوير که معمولا هر از گاهي با جاري شدن سيلاب‌هاي مخرب با دبي لحظه‌اي بالا، مواجه هستند ، بسيار مؤثر و راهگشا است

 

مولفه هاي اساسي رويکرد آبخيزداري در برنامه هاي استحصال آب :

در مناطق خشك و نيمه خشك كه ريزشهاي جوي ضمن ناچيز بودن، داراي پراكنش نامتناسب نيز مي‌باشد، حجم قابل توجهي از جريان توليدي بصورت رواناب و جريان هاي مخرب سيلابي از دسترس خارج مي گردد. در چنين مناطقي آب از يك طرف مهمترين عامل محدود كننده توسعه پايدار بوده و از سوي ديگر سيلابهاي فصلي مهمترين عامل تخريب و ايجاد خسارت مي باشد.

تامين و استحصال آب در چنين اقاليمي با محدوديتها و قيود خاصي همراه خواهند بود که عدم توجه به اين مقولات مطمئنا امر برنامه ريزي را با شکست مواجه خواهد نمود مهمترين اين عوامل و شرايط محدودکننده بشرح ذيل ميباشند:

-    شناخت پتانسيل موجود منابع آب حوضه شامل : بررسي توزيع مكاني و زماني آب ، شناخت محدوديت هاي منابع آب از نظر كمي و كيفي ، شناخت نيازهاي آبي حوضه ، بهينه سازي مصرف آب در زمينه هاي كشاورزي ، شرب ، صنعت و ... ،

-     تهيه برنامه هاي مديريت بحران در مواقع خشكسالي و سيلاب ، تعيين ارزش اقتصادي آب با توجه به شرايط و پتانسيل هاي حوضه

-         پتانسيل موجود منابع زمين ( اراضي مستعد)

- وضعيت پتانسيل سيل خيزي آبخيزهاي استان

مهمترين عوامل تهديد كننده منابع پايه توليد (آب و خاك)،عوامل سيل ،فرسايش خاك ،رسوب گذاري و كم آبي مي باشد. به همين دليل عوامل مذكور به عنوان شاخص هاي هدف آبخيزداري مي باشد اين عوامل موجب ميگردد توليد ودر آمد كاهش پيدا نمود ، بيكاري افزايش و روند توسعه كند و بعضا" مختل گردد.

سيل هرسال خسارات جبران ناپذيري به منابع پايه استان وارد ميکند طبق بررسيها ونقشه هاي پتانسيل سيل خيزي استان که توسط این معاونت تهیه شده است، مساحت 1044829 هكتار (معادل 36 درصد مساحت استان ) داراي شدت سيل خيزي نرمال (خيلي كم و  كم) ، 1528566 هكتار (معادل 53 درصد مساحت استان ) داراي شدت سيل خيزي بحراني (متوسط تا زياد) و 329734 هكتار از(معادل 11 درصد مساحت استان ) داراي شدت سيل خيزي فوق بحراني (زياد تا خيلي زياد) مي باشند . اين عرصه ها قابليت ايجاد هرزآبهاي سريع را داشته و علاوه بر ايجاد خسارت مالي و جاني زياد موجب فرسايش شديد خاك ، هدررفت خاك حاصلخيز زراعي ، كاهش كيفيت رواناب ها به لحاظ فيزيكي ، شيميايي و بيولوژيكي ، پرشدن مخازن سدهاي در دست ساختمان و كانالهاي آبياري ،وقوع زمين لغزش و ايجاد فرسايش بادي در مناطق بياباني مي گردد .

- وضعيت فرسايش خاك  حوزه های آبخيز استان

به دليل تخريب جنگل‌ها و مراتع، ساخت و سازهاي بي‌رويه، تغيير کاربري اراضي و يکسري عوامل ديگر، فرسايش آبي در سطح کشور طي سه دهه اخير روند افزايشي داشته بطوريکه در سطحي معادل 125 ميليون هکتار (2/76 درصد از کل کشور) قابل مشاهده است و به دليل تشديد فرسايش خاک و افزايش سيل خيزي، ميزان رسوب دهي حوضه‌هاي آبخيز نيز روند افزايشي داشته و معادل 236 ميليون متر مکعب در سال برآورد شده است

بر اساس بررسيها ونقشه هاي پتانسيل فرسايش خاک استان که توسط این معاونت تهیه شده است ، متوسط فرسايش آبي استان 3/12 تن در هكتار در سال  و ميزان كل فرسايش خاك در استان 36 ميليون تن در سال مي باشد .

اثرات مهم عمليات آبخيزداري در عرصه ها:

1)    كاهش 3 تا 4 متر مكعب رسوب دهي در هر هكتار

2)    كنترل يا نفوذ 120 تا 150 متر مكعب هرز آبهاي سطحي در شيبهاي مختلف با اجراي مجموعه اقدامات آبخيزداري

3)    كنترل 1000 متر مكعب سيلاب در هكتار با اجراي عمليات پخش سيلاب

 

4)    كنترل 50 تا 60هزار متر مكعب  هرز آبهاي سطحي از طريق اجراي عمليات مكانيكي در داخل آبراهه ها

 

5)    افزايش تا 100 كيلوگرم در هكتار توليد ديمزارهاي واقع تا شيب 12% با اجراي عمليات آبخيزداري

6)    افزايش توليد 100 تا 150 كيلوگرم علوفه در هكتار با تركيب عمليات مكانيكي، بيومكانيكي و بيولوژي

 

7)    كاهش 30 تا 50 درصدي خطر سيل

 

مهمترين مشكلات و موانع فعالیتهای آبخيزداري

1- افزايش عرصه هاي سيلخيز ، فرسايش پذير و زمين لغزش در حوضه هاي آبخيز استان به دليل فشار دام مازاد بر مراتع و تخريب پوشش گياهي . حل اين مشكل نياز به تعامل و هماهنگي با ساير دستگاههاي دست اندركار و مرتبط دارد .

2- خسارات ناشي از بروز سيل ، زمين لغزش و خشكسالي و كاهش حاصلخيزي خاكو همچنين بحران آب در دشتهاي استان و كانونهاي جمعيت روستايي عرصه مناطق كوهستاني به دليل عدم انجام فعاليتهاي آبخيزداري و پيشنهاد توجه بيشتر به بحثها و اقدامات آبخيزداري

3- محدوديت در اعتبارات آبخيزداري و عدم اخذ رديف ملي براي آبخيزداري و لزوم پيش بيني رديف اعتباري براي آنها

4- عدم همزماني اجراي سدهاي استان با انجام فعاليتهاي آبخيزداري در آنها و لزوم انجام مطالعات و اجراي اقدامات آبخيزداري همزمان با اجراي سد

5- عدم شناسايي كانونهاي بحراني حوضه هاي آبخيز استان با توجه به عدم وجود دستورالعمل و ضوابط و لزوم تهيه دستورالعملهاي لازم

نمونه ای از خسارت سیل در سال جاری در استان

1-    شهرستان محلات بخش مرکزی دهستان باقرآباد تاریخ وقوع سیل 29/4/94

شرح خسارات : 2 باب خانه بطور کامل تخریب شده

                   8 باب منزل مسکونی 50 درصد خسارت

                   40 باب منزل مسکونی 10 درصد خسارت

                    محصولات باغی و صیفی جات 100 ردصد

                  راه بین مزارع و کانال انتقال آب 40 درصد

                     تلفات 3 مورد دام سبک

                  تخریب 85 هکتار از اراضی مرتعی

 
 

2-    شهرستان خمین بخش مرکزی دهستان حمزه لو تاریخ وقوع سیل 29/4/94

 
 

شرح خسارات : تخریب میله چاه های قنات روستا و پرشدن میله چاهها از رسوب 

                   تخریب 5 هکتار از اراضی زیر کشت گندم

                   تلفات 2 مورد دام سبک

در این منطقه اجرای عملیات آبخیزداری موجب کنترل سیلاب و کاهش خسارات گردیده است که بنا براظهارات روستایئان در صورت عدم اجرای سازه های کنترل سیل ، منازل مسکونی و تاسیسات زیر بنایی و اراضی کشاورزی دچار آسیب وسیع می گردید.

3-   شهرستان زرندیه بخش خرقان دهستان الویر تاریخ وقوع سیل 28/4/94

شرح خسارات : فرسایش کناری آبراهه ها

در این منطقه اجرای عملیات آبخیزداری موجب کنترل سیلاب و کاهش خسارات گردیده است .

 

4- شهرستان اراک بخش ساروق دهستان مشهدالکوبه روستای کلاغ نشین  تاریخ وقوع سیل 14/6/94

 

شرح خسارات : مسدود نمودن پل آبگذر جاده کلاغ نشین – ساروق

                    تخریب جزئی سازه های گابیونی

                    تخریب کامل صیفی کاری در منطقه

                     فرسایش کناری آبراهه ها

در این منطقه با توجه به سال اول اجرای عملیات آبخیزداری کاهش خسارات سیل به وضوح دیده می شود.