خاک سالم (27 خرداد)


31 خرداد 1394 ساعت 10:41
تدوین کنوانسیون مقابله با بیابان زایی

خاک سالم

                    غذای سالم

                                         زندگی سالم

پیشنهاد برای تدوین کنوانسیون مقابله با بیابان زایی و کاهش اثرات خشکسالی به همراه دو کنوانسیون دیگر ، یعنی تنوع زیستی و تغییرات اقلیم که از دست آوردهای کنفرانس سران یا کنفرانس محیط زیست جهانی است در سال 1992 در ریو پایتخت برزیل برگزار گردید . پس از آن اجلاس ، طی نشست های متعددی ، جمعی از خبرگان و سیاست پیشه گان جهان دور هم گرد آمدند و پیرامون چند و چون بیابان زایی ، تخریب سرزمین ، حوزه عمل ، علل و عوامل و نحوه مقابله با آن به بحث و گفتگو پرداختند تا بالاخره کار تدوین کنوانسیون مقابله با بیابان زایی را سامان بخشیدند . این کنوانسیون در روز 17 ژوئن 1997 ( 27 خرداد 1373 ) در مقر سازمان ملل متحد به تصویب نهایی رسید و بعنوان یک سند جهانی ارائه گردید و پس از آن در طی چند سال کشورهای بسیاری آن را امضاء کردند و عملاً تعهد خود را به مفاد و الزام اجرای آن اعلام داشتند . کشور ما هم سومین کشوری بود که به این کنوانسیون پیوست و بالاخره در سال 1375 لایحه قانونی آن در مجلس شورای اسلامی به تصویب رسید و عملاً مفاد آن بعنوان یک قانون در کشور لازم الاجرا گردید .

از زمان تدوین کنوانسیون مقابله با بیابان زایی که مطابق با 17 ژوئن 1995 ( 27 خرداد ) است هر ساله در چنین روز که به نام روز جهانی مقابله با بیابان زایی نامیده شده در جهان ، مراسمی بر پا می شود و به همین مناسبت نیز برای این روز شعاری متناسب انتخاب می گردد . شعاری که امسال برای روز جهانی مقابله با بیابان زایی انتخاب گردیده در حقیقت تلفیقی از دو شعار دیگر است که در همین سال به مناسبت های دیگر انتخاب     شده اند . این شعارها و مناسبت های آن به قرار زیرند :

1-سال 2015 از سوی سازمان خوار و بار کشاورزی جهان ، سال بین المللی خاک نامیده شده و برای این سال شعار خاک سالم برای زندگی سالم انتخاب گردیده است . فائو بر این نکته تاکید دارد که خاک های حاصلخیز در دسترس که قابلیت تولید مواد غذایی دارند به دلایل متعددی از جمله توسعه شهرها ، قطع درختان و      درختچه ها ، تخریب پوشش گیاهی ، شیوه های نامناسب مدیریت اراضی ، استفاده ناپایدار از منابع سرزمینی ، آلودگی ، فشار چرای دام ، یا چرای بی رویه و زودهنگام ، همچنین بروز تغییرات اقلیمی در معرض خطر جدیست و طبعاً رعایت اصول توسعه پایدار خاک ها و مدیریت عقلایی سرزمین برای اطمینان از تداوم چرخه تولید مواد غذایی ، بهبود معیشت جامعه روستایی و برخورداری از یک محیط سالم از ضروریات اجتناب ناپذیر است .

2- امسال از سوی سازمان بهداشت جهانی برای هفته سلامت شعار « ایمنی غذا از مزرعه تا سفره » انتخاب گردیده است . شواهد بسیاری در دست است که یکی از عمده ترین معضلات زیست محیطی که بطور مستقیم سلامت خاک و بدنبال آن سلامت غذایی را تحت تاثیر قرار می دهد آلودگی های خاک است . خاک اگر چه بعنوان یکی از پالاینده های بیولوژیک و حتی تا حدودی آلودگی های شیمیایی محسوب می شود اما این توان دارای محدودیت هایی نیز می باشد و در صورت استفاده بی رویه از منابع خاک و یا افزایش مواد آلاینده در آن ، ممکن است به طور کلی از چرخه تولید خارج شده و یا آنچه که از آن حاصل می شود برای سلامت بهره برداران کاملاً مضر باشد .

نباید فراموش کرد که با از دست دادن سلامت خاک ها به همان نسبتی که شدید باشد با همان شدت نیز زندگی انسان ها و ظرفیت های تامین مواد غذایی آنها در معرض مخاطره و نابودی قرار می گیرد ضمن آنکه خاک ها فقط منبعی برای تولید مواد غذایی نیستند . بلکه نقش اساسی در تنوع زیستی ، ترسیب کربن ، حفظ تعادل سفره های آب زیر زمینی ، تامین مواد غذایی برای زیست و بالندگی گیاهان و نقش ها و عملکردهای متعدد دیگری در بوم سازگان دارند . با این همه خاک ها اگر چه از نظر طبقه بندی در زمره منابع طبیعی پایا یا تجدید شونده محسوب می شوند اما در صورت استفاده نادرست ممکن است برای همیشه از دست بروند . پدیده ای که پیوسته با انسان ها و نحوه ی رفتار و بهره برداری آنها از خاک پیوند نزدیک و ناگسستنی داشته و متاسفانه در روزگاران جدید دامنه و عمق آن به شدت گسترش یافته است .

واقعیت آنست که انسان از زمانی که توانست با تغییر شیوه های بهره برداری از منابع محیطی برای تامین نیازهای خود به دخال آگاهانه در طبیعت دست بزند ، محیط زندگی خود را با دشت و ضعفهای مختلف ، دستخوش تغییراتی قرار داده است و این تغییرات در مواردی به تخریب و نابودی آن محیط منجر گردیده است که طبعاً خاک نیز از این مقوله مستثنی نبوده است . برای مثال بررسیهای باستان شناسی حاکی از آنست که نابودی و اضمحلال بسیاری از تمدنهای قدیمی جهان از جمله در اردن ، مصر قدیم و یا کلده و آشور و بالاخره بخشهایی از تمدنهای پا گرفته در چین و هند عمدتاً به علت نابودی منابع اراضی ، فرسایش خاک و کاهش حاصلخیزی اراضی صورت گرفته است . پیش از این تصور بر این بود که علت بسیاری از ویرانیها ، استفاده غیر مهندسی و یا رعایت نکردن تکنیک های حفاظت خاک در این مناطق بوده است ، اما بررسیهای اخیر نشان داده است که در اضمحلال و ویرانی این منابع ، بهره گیری نامناسب و خارج از توان اکولوژیک منابع ، حتی با وجود استفاده از تکنیک های مهندسی حفاظت خاک نیز نقش مهمی را به عهده داشته است . برای مثال ژئو باستان شناسان در بررسی اراضی پست گواتمالا و مکزیک به این نتیجه رسیدند که تشدید فعالیتهای کشاورزی تمد مایاها     ( Maya ) و تغییر سیما و منظر آن ( landscape ) مستقیماً باعث سرنگونی این تمدن در سالهای 900 قبل از میلاد گردیده است . برای دانستن علت سرنگونی مایاها به عنوان « یکی از ماندگارترین سئوالات در همه دوران باستان شناسی » ، محققین با مطالعه خاکهای مدفون شدن در منطقه ، تخریب زیست محیطی شدید منابع خاک را ثابت کردند . نتایج این تحقیقات نشان داد که فعالیتهای شدید کشاورزی از قبیل ساخت مزارع در دامنه های مرتفع raised ) ( helds تراس بندی ، ایجاد باغات در اراضی شیبدار ، سیستمهای نامناسب مدیریتی جنگل ، به همراه تغییرات جوی در طول زمان ، به شدت شرایط هیدرولوژی و وضعیت ساخت و بافت خاکهای منطقه را تغییر داده ان د. این مسائل از یکسو باعث افزایش فرسایش و کاهش حاصلخیزی خاک شده ، از سوی دیگر به تدریج با افزایش جمعیت ، زمین را برای تامین نیازهای سربار جمعیتی ناتوان ساخته است .

درسهای برگرفته از تمدت مایاها و دیگر تمدنهای باستانی نباید در تمدن معاصر نادیده گرفته شود . امروزه فرسایش خاک در بسیاری از کشورهای جهان یک مشکل اساسی است . در پاره ای از کشورها کشاورزی بزرگرین علت فرسایش یا زوال خاک در سطح ملی محسوب می شود . حال آنکه در بعضی از کشورهای واقع در سرزمینهای خشک و نیمه خشک بهره برداری نامناسب از جنگلها و مراتع علت اساسی نابودی خاکها بشماره می رود .

با آنکه امروزه در بسیاری از کشورها قوانین متعددی برای حفاظت از منابع طبیعی و محیط زیست وجود دارد و این قوانین شامل طیف وسیعی از منابع و کاربری اراضی از قبیل جنگلها ، مراتع ، تنوع زیستی ، آب ، مواد معدنی و هوا می باشد و علاوه بر این ، قوانین و مقررات متعدد زیست محیطی در رابطه با مواد سمی و آلوده کننده که توسط بشر به محیط زیست افزوده می شود وضع گردیده است ، با این همه شکاف عمیقی در رابطه با حفاظت از منابع خاک وجود دارد .

به دلایل مختلفی ، از آن جمله مثلاً چون منابع خاک زیباتر و فریبنده تر از گونه های گیاهی یا جانوری در حال انقراض نیستند ، یا مثل آبهای آلوده به مواد سمی یا جنگلهای قطع شده به چشم نمی آیند هیچ وقت همانند دیگر منابع طبیعی و سایر کاربری های اراضی مورد توجه ریشه ای یا سیاسی قرار نگرفته اند .

در مواردی خاک فقط در اراضی خصوصی و زراعی مورد توجه قرار گرفته ، که آن هم بیشتر از دید افزایش حاصلخیزی خاک و تولید بیشتر محصول بوده است ، اما در عرصه های خارج از اراضی کشاورزی و یا به عبارت دیگر در محدوده جنگلها و مراتع ، زمانی به موضوع خاک توجه گردیده است که در ارتباط با موارد دیگری         ( مثلاً ریز گردها یا رسوب گذاری در مخازن سدها ) موضوعیت یافته است و در کمتر مواردی به خاک بعنوان یک منبع ارزشمند و ثروت ولی توجه شده است . تنها در چند دهه اخیر است که با مطرح شدن دیدگاه اکوسیستمی و رعایت آن در تعیین توان اکولوژیک سرزمینها ، خاک نیز بعنوان یک عامل تعیین کننده در توان سرزمین نقش خود را پیدا کرده است . اگر چه هنوز در بسیاری از این بررسیها خاک از دیدگاه انفعالی مورد توجه قرار می گیرد و به همین دلیل اصول ، ضوابط و معیارهای روشن و بارزی در جهت نحوه تعیین میزان ارزش و اهمیت خاک در تشخیص توان اکولوژیک منابع وجود ندارد ، اما از آنجا که در حال حاضر تغییرات عمده و چشمگیری در مبانی ملاحظات زیست محیطی در جهان در حال شکل گرفتن است و بویژه به موضوع جامع نگری ویکپارچه نگری در عرصه های طبیعی به شدت توجه و تاکید می گردد . می توان انتظار داشت که در آینده ای نه چندان دور ، قضاوت در مورد ارزش خاک و نقش آن به عنوان یک ثروت ملی به جایگاه واقعی خود نزدیکتر شود . به هر حال توجه به این نکته ضروری است که حفاظت از خاکها و حفظ سلامت آنها بعنوان یک منبع طبیعی مهم و مستقل ، از الزامات است زیرا خاک از مهمترین و اساسی ترین بخشهای تقریباً همه اکوسیستمها در کره زمین می باشد ، بعلاوه سلامت آن برای پایداری بسیاری از منابع طبیعی دیگر از جمله آب، هوا و گیاهان ضروری می باشد . بنابراین حداقل باید در سطحی هم تراز با دیگر مصادیق منابع طبیعی محافظت شود . حفاظت جامع و همه جانبه منابع طبیعی مستلزم حفاظت از این منبع حیاتی می باشد ، تا فعالیتهای حفاظت از دیگر بخشهای منابع طبیعی بی نتیجه نماند . در این رهگذر وجود قوانین و آیین نامه های مناسب و کارآمد جهت حفظ و پایداری خاکها از الزامات اجتناب ناپذیر است .

اینک می توان دریافت که چرا شعاری که امسال برای روز جهانی مقابله با بیابان زایی انتخاب گردیده است حامل این پیام است که زندگی سالم به غذایی سالم وابسته است و غذای سالم نیز حاصل یک خاک سالم است .

نگاهی به مفاهیم مطروحه در کنوانسیون مقابله با بیابان زایی به خوبی نشان می دهد که بیابان زایی ناشی از تخریب سرزمین است و بخش عمده ای از تخریب سرزمین نیز ناشی از تخریب خاک هاست که به اشکال مختلفی چون فرسایش آبی ، فرسایش بادی ، شور شدن ، باتلاقی شدن ، کاهش حاصلخیزی ، افزایش       آلاینده های شیمیایی و ... بر روی منابع خاک ظهور می کند .

ما چه بخواهیم یا نخواهیم به خاک وابسته ایم – از ابتدا تا انتها – و این وابستگی براساس چشم اندازهای موجود و محتمل با توجه به ظرفیت تولیدی خاک ها و رشد جمعیت همیشه ادامه خواهد یافت . نباید فراموش کرد که :

-خاک پایه و اساس و بستر پوشش گیاهی طبیعی یا کشت شده با هدف تولید مواد غذایی ، محصولات دارویی ، مواد اولیه بعضی از صنایع از جمله صنایع سلولزی است .

- خاک سالم پایه تولید مواد غذایی سالم است .

- خاک نقش کلیدی در چرخه کربن داشته و مانع از تغییرات شدید اقلیمی است .

- خاک پشتوانه اساسی برای حمایت از تنوع زیستی در سیاره زمین است .

- خاک آب را ذخیره می کند بستری برای گسترش ریشه گیاهان و مخزنی برای تامین رطوبت زیستمندان است.

فائو برای حفاظت و مدیریت خاکها ، اهداف ویژه ای را در سال 2015 تعریف نموده است که از آن جمله می توان به :

-ارائه آموزش های عمومی درباره اهمیت و ارزش خاک

- افزایش آگاهی ها در میان جوامع مدنی و تصمیم گیرندگان

- ترویج سرمایه گذاری در فعالیت های مدیریت خاک پایدار

- حمایت از سیاست ها و اقدامات موثر جهت حفاظت از منابع خاک

- حمایت از افزایش سریع ظرفیت جهت جمع آوری اطلاعات خاک و نظارت در تمام سطوح

- تقویت طرح های مرتبط با فرایند و دستور کار اهداف توسعه پایدار پس از 2015 ارائه نموده است .

خلاصه کلام آنکه اگر بدنبال زندگی سالم هستیم ، اگر مواد غذایی سالم می خواهیم ، اگر در جستجوی امنیت غذایی هستیم ، اگر برای دسترسی به توسعه پایدار تلاش می کنیم ، اگر فکر می کنیم که می باید از تنوع زیستی حفاظت کنیم ، اگر در جستجوی راه ها و روش هایی برای ایجاد تعادل در سفره های آب زیر زمینی و امکان تغذیه بهتر آنها هستیم ، اگر می خواهیم با فقر ، گرسنگی و درماندگی گروه کثیری از انسان ها مقابله کنیم ، اگر تصور می کنیم با هدر رفتن خاک و نابودی و حاصلخیزی آنها آینده تیره ای در انتشار ساکنان زمین است ، اگر از آلودگی ها رنج می بریم و در مجموع اگر بدنبال آرمان های زیست سالم و پایدار جهانی هستیم باید خاک را حفظ کنیم و آن را سالم نگهداریم . مقابله با بیابان زایی یعنی به دنبال همین چیزها بوده و همین کارها را انجام دادن .