جنگلکاری و جنگلداری در استان مرکزی


4 بهمن 1393 ساعت 7:44
جنگلها شاهکار خلقت و طبیعت و یکی از گرانبها ترین و زیباترین منابع خدادادی هستند .

بنام خدا

جنگلکاری و جنگلداری در استان مرکزی

تهیه کننده : محسن عزیزی

تاریخ تهیه : آذرماه 1393

مقدمه :

جنگلها شاهکار خلقت و طبیعت و یکی از گرانبها ترین و زیباترین منابع خدادادی هستند . در قرآن مجید خداوند ، 800 آیه را به طور مستقیم و غیر مستقیم به آن اختصاص داده است . خداوند می فرماید «  اوست خدایی که آب را از آسمان فرستاده تا از آن بیاشامید و درخت بکارید و آن را پرورش دهید . ( آیه 10 سوره النحل) . در تاریخ آمده است که ایرانیان از دیر باز علاقمند به کاشت درخت بودند . به همین دلیل است که در ایران بوستان ها و باغ های با شکوه و زیبای بسیاری وجود داشته است . از پاسارگاد ، پایتخت کوروش ، پایتختی در میان پردیس ها می توان نام برد . در شاهنامه فردوسی بارها از باغ ها سخن گفته شده است . ایرانی ها در ساختن باغ ها و باغچه در حیاط ها و دور و بر بناهای خود تبحر داشتند . درخت مظهر زیبایی و حیات و یکی از زیباترین و پرثمرترین نعمت های بیکران خداوند است که بخش مهمی از نیازهای انسان را برآورده می سازد . درختان از دیرباز نزد ایرانیان گرامی بوده اند و اعتقاد ایرانیان به درختان ناشی از نقشی که در اعصار گذشته در زندگی آنها داشته اند ، بوده است . استقرار روان خدایان در درختان یا یکی بودن روان آنها با درختان تاثیر خود را در اندیشه مردم بدوی به صورت ستایش و پرستش آنها و حتی طلب حیات جاودانی ، طول عمر و تندرستی گذاشته است . اعتقاد به قدرت خدایی درختان ، نتایج دیگری برای انسان داشته است. انسان های بدوی بر این باور بوده اند که درختان این قدرت را دارند که باران بسازند ، خورشید را به درخشش وادارند ، گله ها را افزایش دهند و زنان را بارور سازند و در زایش به آنها یاری دهند . بقایای این اعتقاد به صورت دخیل بستن به درختان هنوز در جامعه ایرانی باقی مانده است . در اساطیر ایرانیان درختان کهنسال مقدس اند و زرتشت می گوید هر کس درخت کهنسالی را قطع کند خویشی از او می میرد . در احادیث مختلف که از پیامبران و امامان ما در دست داریم تأکید فراوانی بر حفظ و صیانت از درختان کرده اند . ایرانیان قدیم و پادشاهان ایران در زمان قدیم نیز ارزش و اعتبار زیادی نسبت به درختکاری قائل بوده اند بویژه دین زرتشت بر این موضوع تأکید فراوانی دارد . از درختانی که بسیار مورد احترام ایرانیان بوده و هم اکنون نیز مقدس باقی مانده می توان از چنار نام برد . در بسیاری از روستاها و شهرها مردم بر این درختان دخیل بسته و از آنها انتظار معجزاتی دارند ؛ معجزاتی نظیر بچه دار شدن ، از بیماری رهیدن ، رونق گرفتن کسب و کار ، محصول یافتن و... این چنارها بخشندگان برکت و رونق هستند . در کتاب های مختلف از درختان نارون و شمشاد به عنوان درختان مقدس در بعضی مناطق یاد کرده اند ، همان طور که از درختان سرو و زیتون که همیشه سبزند به عنوان درختان بهشتی یاد شده است. ( در روایتی امیرالمؤمنان حضرت علی (ع) می فرمایند: از جمله عوامل افزایش عمر (طول عمر) ، عبارت است از : پرهیز از مردم آزاری و قطع و نابود ساختن درختان سرسبز ) متأسفانه جنگلها امروزه عمده ترین قربانیان تمدن بشری و صنعتی شدن ، آن هستند و همانطور که جمعیت انسان طی چند هزار سال گذشته افزایش یافته‌است جنگل زدایی و آلودگی جنگل‌ها با روندی سریع پیش رفته‌است . امروزه اکوسیستم جنگلها بیش از پیش مورد توجه می باشد . زیرا یکی از ارکانهای اصلی توسعه پایدار در هر کشوری بحساب می آید. ممکن است توجهاتی که در جهان معاصر به حفاظت از جنگل ها می شود ، بسط و توسعه طبیعی منطق باستانی مبتنی بر آیین بزرگداشت درختان باشد . بیشه ها و درختان مقدس دیروز ، امروز به مناطق حفاظت شده یا بیوسفر تبدیل شده اند .

 

جنگلکاری و جنگلداری در استان مرکزی :

در حال حاضر سطح پوشش جنگلی در کشور ایران 5/7 درصد می باشد ، سرانه جنگل در جهان 8/0 هکتار است ولی در ایران 2/0 هکتار و در استان مرکزی 110 مترمربع است . مطابق نظر کارشناسان جهانی از جمله فائو چنانچه سطح جنگلهای هر کشوری کمتر از 25 درصد خاک آن کشور باشد ، از نظر محیط زیست انسانی در وضعیت بحرانی قرار دارد. لذا گسترش فضای سبز و جنگل و نزدیک شدن به شاخص های جهانی امری اجتناب ناپذیر می باشد . بنابر این ایران یکی از کشورهایی است که از لحاظ منابع جنگلی بسیار فقیر می باشد. سطح جنگلهای کشور ایران از 40 سال گذشته تاکنون حدود 11 درصد کاهش را نشان می دهد . در سالهای اخیر با کشت نهال خصوصا در استان مرکزی بخشی از کاهش ها جبران شده است . با وجود همه اوصاف هر نقطه که درختی وجود دارد می بایستی به نقش و اهمیت آن توجه شود و نسبت به آگاهی افراد نیز اقدام گردد .

به منظور دستیابی به این هدف مهم ( گسترش فضای سبز و جنگل و نزدیک شدن به شاخص های جهانی ) ، در ماده 15 قانون افزایش بهره وری در بخش کشاورزی و منابع طبیعی که در جلسه علنی روز چهار شنبه مورخ بیست و سوم تیرماه یکهزار و سـیصد و هشتاد و نه مجلس شورای اسلامی تصویب و در تاریخ 6/5/1389 به تأیید شورای نگهبان رسیده و طی نامه شماره 32693/144 مورخ 19/5/1389 مجلس شورای اسلامی واصل گردیده است ، دولت مکلف است ضمن اعمال ممنوعیت بهرهبرداری مازاد بر توان زادآوری طبیعی ، احیایی و زیست محیطی (اکولوژیک) جنگل های کشور ، ترتیبات و تمهیدات لازم را جهت اصلاح الگوی مصرف چوب های جنگلی اعم از صنعتی و غیرصنعتی ، جایگزینی سوخت فسیلی و انرژی های تجدیدپذیر به جای سوخت های هیزمی ، خروج دام از جنگل و ساماندهی جنگلنشینان به عمل آورده و با استفاده از توان و سرمایههای بخش های غیردولتی نسبت به احیاء و توسعه درختکاری مثمر و غیرمثمر و بوستان های جنگلی و زراعت چوب اقدام نماید به گونهای که ظرف ده سال ، ضریب حفاظتی جنگل ها و مراتع ، از چهل درصد (40%) به نود درصد (90%) و سرانه جنگل از هفده صدم (17/0) هکتار به بیست و پنج صدم (25/0) هکتار برسد.)) . به عبارت دیگر حدود 6 میلیون هکتار جنگلکاری در یک برنامه 10 ساله بایستی انجام شود که سهم استان مرکزی هم در طی برنامه 10 ساله حدود 20 هزار هکتار جنگلکاری می باشد که اعداد آن در برنامه پنجم نیز تثبیت شده است. یکی از مشخصه های بارز استان مرکزی که در سند توسعه منابع طبیعی و آبخیزداری استان مرکزی در افق 1404 به آن توجه شده است وجود گونه های متنوع درختی ، ذخیره گاههای جنگلی و جنگلهای طبیعی و مصنوعی است که با عنایت به اقلیم مناسب و میزان بارندگی که در بعضی از نقاط استان گاها به حدود 500 میلی متر میرسد زمینه خوبی برای توسعه جنگلکاری و ایجاد فضای سبز در استان فراهم مینماید بطوریکه تا حدود 000/300 هکتار بصورت دیم قابل گسترش است . اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مرکزی در راستاي سياستهاي کلی نظام جمهوری اسلامی ایران در مورد منابع طبیعی مصوب مورخ 23/10/1377 که در تاریخ 03/11/1379 توسط مقام معظم رهبری تائید و طی شماره 1/76230 مورخ 03/11/1379 دفتر معظم له ابلاغ گردیده و نیز اهداف سازمان متبوعه خود ، همگام با ساير بخشهاي مرتبط سعي داشته است تا با توسعه فضاي سبز و ايجاد پاركهاي جنگلي ، در دو بخش جنگلداري و جنگلكاري براي عرصه رويشگاههاي جنگلي استان برنامه ريزي و سياستهاي كاري را تنظيم و به اجرا در ‌آورد تا بتواند گامي‌موثر در جهت افزايش فضاي سبز كشور و افزایش سرانه فضای سبز استان بردارد . در همين راستا مبادرت به احداث پاركهای جنگلي و ايجاد چندين هكتار فضاي سبز در عرصه هاي مستعد سطح استان بشرح ذیل نموده است . مديريت عرصه ها و رويشگاههاي جنگلي از نظر حفاظت و نگهداري ، احيا و توسعه و غني سازي جنگلها ، دست يابي به سرانه فضاي سبز مناسب و استاندارد با احداث پاركها و فضاهاي سبز ، از سياستهاي سازماني اين بخش است كه به اجرا در مي‌آيد.

1-ذخيره گاه هاي جنگلي :

بحث پيرامون ذخيره گاههاي جنگلي از موضوعات مهمي‌است كه در دهه گذشته به جهت اهميت حفظ تنوع بيولوژيكي (تنوع گياهي و ژنتيكي) در جهت برقراري تعادل و پايداري اكوسيستم ها از يك سو و از سوي ديگر انقراض تعداد زيادي از گونه هاي مهم گياهي در اثر دخالتهاي غير معقول و غير مسئولانه انسان مورد توجه و احترام برنامه ريزان قرار گرفته است. ذخيره گاههاي جنگلي بدليل برخورداري از گونه هاي با ارزش ژنتيكي و نادر و نيز حساسيت بالاي مديريتي از ظرافت و دقت نظر و پيچيدگي خاصي برخوردار است ، اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مرکزی نيز در همين راستا مبادرت به شناسايي و اعمال قرق رويشگاههاي مورد نظر بشرح ذیل با درج آگهي در روزنامه هاي كثيرالانتشار نموده است و با تكيه بر اعتبارات استاني خود ، برنامه تهيه طرحهاي مطالعاتي براي تمامي ‌اين رويشگاهها و حفاظت از این عرصه ها را  در سر لوحه فعاليتهاي خويش قرار داده است.

مساحت جنگل­های طبیعی ( ذخیره گاه های جنگلی ) استان مرکزی ( دارای طرح مصوب مدیریتی تهیه شده توسط اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مرکزی )

نام طرح

شهرستان

مساحت (هکتار)

نوع گونه درختی

نوع بهره برداری

ملاحظات

خونیار

ساوه

2000

بادامچه

حفاظتی

دارای طرح مدیریت و ذخیره گاه جنگلی

سر سختی

شازند

210

بلوط

حفاظتی

دارای طرح مدیریت و ذخیرگاه جنگلی

بنه فرک

تفرش

20

بنه

حفاظتی

دارای طرح مدیریت و ذخیرگاه جنگلی

سماقلو

شازند

75

سماق

حفاظتی

دارای طرح مدیریت و ذخیرگاه جنگلی

جمع کل

 2305 هکتار

 

 

 

2-احداث پاركهاي جنگلي و ايجاد فضاي سبز :

با توجه به پائين بودن ميزان فضاي سبز در سطح استان مرکزی از يك سو و رشد فزاينده جمعيت شهري و توسعه صنعتي شهر ها ، لازم است تا پاركهاي جنگلي و فضاي سبز بيش از پيش توسعه يابد . بي‌شك وجود اين عرصه ها در جهت كاهش فشار هاي رواني حاكم بر جامعه شهر نشيني و آلودگيهاي زيست محيطي بر هيچ كس پوشيده نيست. در همين راستا اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مرکزی نيز مبادرت به احداث چند پارك جنگلي و ايجاد چندين هكتار فضاي سبز در عرصه هاي مستعد سطح استان بشرح ذیل نموده است :

مساحت جنگلکاری­های ( دست کاشت ) توسط اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مرکزی

 

 

 

 

نام منطقه جنگل کاری

شهرستان

مساحت (هکتار)

جنگلکاری غرب اراک

اراک

320

جنگلکاری حاشیه جاده اراک - تهران

اراک

32

جنگلکاری مجاور اداره

اراک

1

جنگلکاری منطقه تفرجگاهی چپقلی

اراک

100

جنگلکاری تا غ

زرندیه

242

جنگلکاری نقره کمر

تفرش

85

جنگلکاری مجاور اداره

محلات

2

جنگلکاری حاشیه جاده

محلات

3

جنگلکاری شهر مهاجران

شازند

35

جنگلکاری حاشیه سد هندودر

شازند

7

جنگلکاری سرسختی ( مجاور ذخیرگاه)

شازند

70

جنگلکاری مجاور اداره

کمیجان

1

جنگلکاری قتلگاه

دلیجا ن

10

جنگلکاری مجاور اداره

دلیجا ن

10

جنگلکاری خونیار

ساوه

20

جنگلکاری مجاور اداره

ساوه

1

جنگلکاری کوه آشتیان

آشتیان

15

جمع کل

954 هکتار

3-پارک های جنگلی ( دست کاشت )  توسط اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مرکزی :

پیشرفت روز افزون صنایع و تکنولوژی در اغلب شهرها ، که با افزایش کم جمعیت توام می باشد . برنامه ریزان و دست اندر کاران توسعه های شهری از جمله اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مرکزی را بر آن داشته تا به پدیده فضای سبز به لحاظ اهمیت زیست محیطی آن توجهی خاص مبذول دارند و بدیهی است از مهمترین پیامدهای گسترش فضای سبز ایجاد محیطی مناسب همراه با کاهش تنش های ناشی از زندگی ماشینی است . هدف از ایجاد پارک های جنگلی ، ایجاد کاربری های انسانی مناسب با پتانسیل های موجود در جنگل می باشد .

نام پارک

شهرستان

مساحت (هکتار)

طرح مدیریتی

تعداد نیرو

ملاحظات

پارک جنگلی شهید باهنر

اراک

212

*

 

در سال 1384به شهرداری اراک واگذار شده است

پارک جنگلی شهید رجایی

اراک

50

 

1

تحت مدیریت اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مرکزی

پارک جنگلی میان راهی کرک

اراک

307

*

1

تحت مدیریت اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مرکزی

پارک جنگلی شهید چمران

ساوه

100

*

 

در سال 1377به شهرداری ساوه واگذار شده است

پارک جنگلی15 خرداد

دلیجان

129

*

 

در سال 1384به شهرداری دلیجان واگذار شده است

پارک جنگلی ولایت

خمین

100

*

1

تحت مدیریت اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مرکزی

پارک جنگلی بوجه

خمین

65

*

 

در سال 1369 به شهرداری خمین واگذار شده است

پارک جنگلی کوه آشتیان( مهندس سعیدی آشتیانی)

آشتیان

42

*

1

تحت مدیریت اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مرکزی

پارک جنگلی آشتیان

آشتیان

9

*

 

در سال1384 به شهرداری آشتیان واگذار شده است

پارک جنگلی چپقلی

اراک

550

*

1

تحت مدیریت اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مرکزی

جمع کل

1564   هکتار

 

 

4-توليد نهال :

پروژه توليد نهال يكي از اساسي ترين پروژه ها و زمينه ساز اجراي ساير پروژه هاي اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مرکزی از جمله ايجاد فضاهاي سبز، پاركها و جنگلكاريها، توسعه درختكاري، جنگلكاري تلفيقي و زراعت چوب و........ مي‌باشد. لذا توليد نهال مرغوب و سالم با مشخصات فني قابل قبول ضامن موفقيت ساير پروژه ها است. بدين منظور اين پروژه در سطح 30 هکتار تنها نهالستان تولید بذر و نهال جنگلی استان واقع در کیلومتر 4 محور اراک – فرمهین به اجرا در آمده تا با تنوع اقليمي‌و گستردگي استان بتواند تامين كننده نياز استان و واحد هاي تابعه در اجراي پروژه هاي ذيربط باشد و از سويي با جنبه ترويجي و تشويقي همگان را به امر مهم درختكاري و انجام رسالت سرسبزي اين مرز و بوم بيش از پيش یاری دهد.

تعداد نیرو

طرح مدیریتی

مساحت(هکتار)

نام نهالستان

2

دارد

30

نهالستان تولید بذر و نهال جنگلی

در نهالستان تولید بذر و نهال جنگلی استان مرکزی تحت مدیریت اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مرکزی سالانه بیش از دو میلیون اصله نهال جنگلی از گونه های مرغوب و سازگار با شرایط آب و هوایی استان از نوع صنوبر ، سنجد تلخ ، چنار ، سرو خمره ای ، کاتالپا ، نیلک ، آیلان ، اقاقیا ، توت وحشی ، زیتون تلخ ، افرا ، زبان گنجشگ ، داغداغان ، پیرو کانتا ، زالزالک و پسته وحشی تولید و بصورت رایگان در اختیار متقاضیان اعم از بخش خصوصی و بخش دولتی قرار میگیرد .

5- نهضت سبز :

در حال حاضر كشور ايران از نظر استانداردهاي جهاني فضاي سبز جزء كشورهاي با پوشش جنگلي كم يعني زير 10% قرار گرفته است و براي افزايش پوشش جنگلي از رقم 5/7%مساحت فعلي به ده درصد مساحت كشور بايد حدود چهارميليون هكتار به مساحت فعلي پوشش جنگلي و فضاي سبز اضافه شود. اين امر نيازمند عزم ملي و مشاركت دسته جمعي و همكاري دستگاههاي دولتي، سازمانهاي غير دولتي، دوستداران طبيعت و.... مي‌باشد. به همين دليل طرح ملي نهضت سبز بعنوان يك حركت استراتژيك و رويكرد اصلي در برنامه هاي اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مرکزی مورد توجه قرار گرفته است. برنامه ملي نهضت سبز در طول يك دوره 20 ساله و در قالب يك اقدام ضربتي و مشاركتي براي افزايش سطح فضاي سبز و جنگل و درختكاري در همه نقاط مستعد استان مرکزی به اجرا در خواهد آمد. لازم به ذكر است كه که هر ساله این اداره کل با انعقاد قراداد با متقاضیان اخذ و کاشت نهال جنگلی پس از کارشناسی و شناسائی عرصه های مناسب جنگلکاری ، نهال مرغوب و سازگار با آب و هوای استان بصورت رایگان در اختیار متقاضیان قرار میدهد ، بصورتیکه هر ساله قریب به دو میلیون اصله نهال جنگلی تولید شده در نهالستان توزیع میگردد . با اجرای این پروژه هر ساله سطحی معادل 200 هکتار تحت کاشت انواع گونه های جنگلی واقع میگردد .

6-راه سبز :

راه سبز يكي از زير پروژه هاي طرح ملي نهضت سبز است كه با مشاركت وزارت راه و ترابري ، در حاشيه جاده ها به اجرا در مي‌آيد . اين پروژه در قالب طرحهاي ايجاد پاركهاي بين راهي و نهالكاري حاشيه جاده هاي مواصلاتي استان و از كيلومتر صفر تا 15 (مبادي ورودي و خروجي شهرها ) با كشت نهالهاي جنگلی سازگار با شرايط منطقه صورت میپذیرد . هم اکنون حاشیه جاده ها و محورهای مواصلاتی استان به طول قریب به 150 کیلو.متر درختکاری و عملیاتهای مراقبتی لازم در حال اتجام است .

7-طرح طوبي :

يكي دیگر از زير پروژه هاي طرح ملي نهضت سبز كه با مشاركت مردم و بخش خصوصي به منظور توسعه فضاي سبز و نيز توليد چوب و محصولات درختی نظير زيتون ، گردو ، بادام ، پسته ، انجير و.... در اراضي ملي و خصوصي آبي و بعضا ديم و اراضي اطراف مزارع ، روستاها و شهرها به اجرا در مي‌آيد ، طرح طوبي مي‌باشد . در سايه اجراي اين طرح ضمن ايجاد فضاي سبز ، افزايش توليد ، رفع نيازهاي داخلي ، صدور مازاد توليد و ارزآوري و ايجاد اشتغال نيز محقق خواهد شد.

اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مرکزی در راستاي برنامه ها و سياستهاي سازماني با هماهنگی سازمان جهاد کشاورزی استان مرکزی اقدام به اجراي اين طرح در عرصه هاي مستعد سطح استان نموده است.

هم اکنون سطحی معادل 500 هکتار از اراضی مورد درخواست متقاضیان در سطح استان به طرح طوبی اختصاص یافته است .

8-پروژه زراعت چوب با مشاركت مردم :

از دیگر پروژه هاي طرح ملي نهضت سبز كه با هدف افزايش سطح جنگلكاري و نيز تامين بخشي از چوب مورد نياز فرآورده هاي چوبي كشور و كاهش ميزان وابستگي به عرصه هاي جنگلي طبيعي صورت مي‌گيرد پروژه زراعت چوب است . پروژه زراعت چوب با مشاركت مردم ( بخش خصوصي ) در سطح عرصه هاي مستعد حاشيه شهرها و روستاها و مزارع صورت مي‌گيرد . استفاده از گونه هاي سريع الرشد همچون صنوبر پس از امکان سنجی ، توصیه و بصورت رایگان در اختیار متقاضیان قرار میگیرد . استفاده مناسب از عرصه هاي موجود ، با توليد چوب بعنوان يك كالاي اقتصادي از اهداف این پروژه بوده که خود گام موثوي در جهت اشتغالزايي و كسب درآمد است . با اجرای این طرح هر ساله حداقل سطحی برابر با 30 هکتار از اراضی مستثنیات استان به کشت گونه سریع الرشد صنوبر اختصاص داده میشود و تا اکنون بالغ بر 1000 هکتار از اراضی مستثنیات اشخاص تحت کاشت صنوبر بوده که خود منجر به افزایش سطح درآمد خانوار گردیده است . 

9-حفظ و صیانت از جنگل زاگرسی :

کوه های زاگرس از شمال غرب تا جنوب غرب ایران گسترش می یابد بعلت جذب رطوبت ابرهای باران زا از نواحی غربی با مبداء دریای مدیترانه ، شرایط لازم را جهت استقرار و گسترش پوشش جنگلی به وجود آورده است. جنگل های این ناحیه از پیرانشهر در آذربایجان غربی شروع و در امتداد رشته جبال زاگرس و بختیاری تا اطراف جهرم و فسا در استان فارس ادامه می یابد . طول این نوار جنگلی بیش از هزار کیلومتر و عرض آن 50 تا 100 کیلومتر است که معمولا منقطع بوده و فقط در قسمت کوه های بختیاری از پیوستگی بیشتری برخوردار می باشد.

مساحت جنگل های زاگرس در گذشته بیش از 10 میلیون هکتار بوده است و به دلیل بهره برداری بی رویه طی سالیان دراز مساحت این جنگل ها دائما سیر نزولی را پیموده است و متاسفانه این روند هنوز هم ادامه دارد. مساحت فعلی این جنگل ها در حال حاضر در حدود 5 میلیون هکتار می باشد.

گونه های غالب آن بلوط ایرانی ( Quercus  persica ) می باشد و همراه با سایر گونه ها ، بلوط جنس غالب این جنگل ها را تشکیل می دهد و به همین مناسبت نیز به جنگل های زاگرسی یا بلوط غرب مشهور است . مهم ترین گونه های درختی و درختچه های جنگل های زاگرس عبارتند از: کیکم (کرکو) ، بادام معمولی ، بادام کوهی ، بادامک ، زرشک ، آلبالو ، ارغوان ، زالزالک ، سنجد ، زبان گنجشک ، گردو ، توت ، زیتون ، انار، چنار ، بلوط ، بلوط ایران ، با توجه به تعداد زیادی از گونه درختی و درختچه ای که در جنگل های زاگرس وجود دارد ، درصد بالای ترکیب گونه بلوط در اکثر نقاط به صورت غالب است و می توان گفت جنس بلوط مشخص کننده سیمای ظاهری این جنگل هاست . به همین دلیل این جنگل ها اکثرا به جنگل های بلوط مشهورند.

میزان بارش سالانه در مناطق جنگلی زاگرس به طور متوسط بین 400 تا 600 میلی متر است که بیشتر در بهار و پاییز می بارد . در قسمت های شمالی زاگرس فصل یخبندان وجود دارد و در اکثر ارتفاعات در زمستان برف می بارد . اقلیم كلي منطقه زاگرس یک نوع آب و هوای مدیترانه ای با زمستان سرد است . در تابستان ها فصل خشک وجود دارد و در اکثر نقاط تا 4 ماه در سال هم می رسد . سطحی معادل 0000/210 هکتار از مساحت استان مرکزی اختصاص به جنگل زاگرسی با گونه غالب از نوع درخت بلوط ایرانی میباشد . بدلیل اهمیت جنگلهای زاگرسی طرح صیانت از محدوده 210 هکتاری مذکور توسط اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مرکزی تهیه و با تخصیص اعتبار لازم در حال انجام است . از جمله اقدامات صورت پذیرفته در خصوص صیانت از عرصه جنگل زاگرسی توسط این اداره کل میتوان : شناسائی ، پهنه بندی ، مدیریت قرق ، کنترل ورود و خروج دام ، آمار برداری و معاینات محلی ، اجرای عملیات پرورشی از جمله هرس شاخ و برگ خشکیده و خروج شاخه و سرشاخه های حاصل از قطع به خارج از جنگل ، اجرای عملیات آبخیزداری در بالادست جنگل به منظور تامین و تغذیه سفره های آب زیرزمینی موضوع تامین آب قابل دسترسی درختان ، اطلاع رسانی و ارتقاء سطح اگاهی مردم را نام برد . 

اهداف حاصل از جنگلکاری و جنگلداری :

1-تولید اکسیژن و تلطیف هوا:

در حال حاظر حدود 60 درصد اکسیژن مورد نیاز ساکنان کره زمین را جنگلها و درختان تامین میکنند . پژوهش ها نشان    می دهد که یک درخت حدود 25 تا 30 کیلو گرم اکسیژن در سال تولید می کند و یک عرصه یک هکتاری از جنگل 5/2 تن اکسیژن را در سال به اتمسفر وارد می کند که این میزان تامین کننده اکسیژن مورد نیاز 10 نفر در در طول سال             می باشد . طبق بررسی های به عمل آمده اختلاف دمای یک منطقه جنگلی نسبت به مناطق مجاور خود که فاقد پوشش     میباشند حدود 11 درجه سانتی گراد می باشد و این اختلاف بیانگر نقش عظیم درختکاری در تلطیف و خنک کردن هوا خصوصا در مناطق گرمسیر می باشد . با توجه به مورد ذکر شده عرصه های جنگلداری و جنگلکاری استان مرکزی قادر است 12057 تن اکسیژن مورد نیاز 48230 نفر تامین نمایند .

                                        12057 تن اکسیژن = 5/2 تن اکسیژن * 4823 هکتار 

 48230 نفر =10 نفر * 4823 هکتار

2-تغذیه سفره آبهای زیرزمینی :

جنگلها به رواناب حاصل از بارندگی فرصت نفوذ در خاک را داده و ضمن تقویت سفره های آب زیر زمینی و آبخوانها باعث افزایش آبدهی قنوات و چشمه ها و رونق کشاورزی و کاهش اثرات خشکسالی شده و از جاری شدن سیلاب جلوگیری می کند . در یک آزمایش نشان داده شده که مقدار آب نفوذی توسط جنگلها برحسب نوع جنگل ، بین 500 تا 2000 مترمکعب درسال در هکتار است . بنابراین بطور متوسط عرصه های جنگلکاری و جنگلداری استان قادرند 000/823/4 متر مکعب آب به داخل خاک نفوذ دهند . از طرفی اگر آب شرب مورد نیاز بدن را بطور متوسط 2 لیتر در روز نظر بگیریم این مقدار آب قادر است آب شرب مورد نیاز 6606849  نفر را به مدت یکسال تامین نماید .

000/000/823/4 لیتر = 000/823/4 متر مکعب

730 لیتر = 365 روز سال *2 لیتر متوسط نیاز آبی بدن

6606849 نفر  = 730 لیتر( تقسیم / )/4823000000 لیتر

بر اساس آخرین سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال1393 جمعیت استان مرکزی معادل 1413959 ( یک میلیون و چهارصد و سیزده هزار و نهصد و پنجاه و نه ) نفر اعلام گردیده لذا نتیجه میشود مقدار آب استحصال شده برابر با مدت 6/4 سال نیاز آب شرب روزانه کل جمعیت استان مرکزی میباشد . ( در صورت ثابت بودن جمعیت ) .

به عبارت ساده تر نیاز آب شرب مدت یکسال تعداد 1413959 نفر جمعیت استان مرکزی معادل 1032190070 لیتر ( یک میلیارد و سی و دو میلیون و یکصد و نود هزار و هفتاد ) میباشد که اگر مقدار 000/000/823/4 لیتر آب استحصال شده مناطق جنگلکاری و جنگلکاری را تقسیم بر نیاز آب شرب یکسال نمائیم ملاحظه میشود این مقدار آب به مدت 6/4 سال جهت شرب جمعیت استان کفایت میکند .  

 6/4 سال  = 1032190070 لیتر /  4823000000

 از طرفی بر اساس آمار و اطلاعات موجود ، نیاز آبی یک هکتار گندم  معادل 6000 متر مکعب در سال برآورد شده بنابراین ملاحظه میشود که 000/823/4 متر مکعب آب استحصالی قادر است آب مورد نیاز مساحت 804 هکتار)  هشتصد و چهار هکتار ) گندم را برای مدت یکسال تامین نماید .

804 هکتار =6000 متر مکعب نیاز آبی یکسال یک هکتار گندم /4823000 متر مکعب

همچنین  قطع درختان باعث عدم جذب و نفوذ آب حاصل از بارندگی شده و روان آب تولید شده به سمت شیبهای پائین تر جریان پیدا میکند و سرانجام منجر به بروز سیلاب و فرسایش و هدر رفت خاک حاصلخیز و ایجاد خسارت به منزل مسکونی و تاسیسات و اراضی کشاورزی می شود . در صورتی که اگر پوشش گیاهی درختان وجود داشته باشد و دست نخورده باقی بماند  و به عبارت دیگر به آن تعرض نشود ، آب حاصل از بارندگی به راحتی توسط درختان جذب شده و نفوذ می کند و خطرات فوق بروز نمی کند .

3-جذب گرد و غبار :

مبارزه با آلودگی هوا و ضد عفونی کردن هوا از مواد سمی حاصل از آلوده کننده هایی از قبیل دود کارخانجات ، اگزوز ماشین ها و ... از دیگر فواید جنگلکاری و جنگلداری می باشد بطور کلی هر هکتار مناطق جنگلکاری  تا 68 تن گرد و غبار که توسط باد حامل ذرات حمل می شود را در هربار میتواند بگیرد و رسوب دهد . جنگل ها میتواند علاوه بر گرد و غبار مقدار زیادی از باکتری و میکروب های معلق را حذف کنند . مقدار باکتری های موجود در مناطق جنگلی به مراتب کمتر از مناطق غیر جنگلی است و حتی بعضی از درختان مثل گردو ، کاج ، افرا ، زبان گنجشک و داغداغان موادی از خود پخش می کند که باعث ازبین رفتن بسیاری از باکتری ها و قارچ ها و حشرات می شود . بنابراین مساحت 4823 هکتار ( چهار هزار و هشتصد و بیست و سه هکتار ) عرصه های جنگلکاری و جنگلداری استان میتواند 71 ( هفتاد و یک ) تن گرد و غبار را جذب و رسوب دهد .

 4-جلوگیری از فرسایش آبی و بادی :

پوشش گیاهی جنگل ها اجازه حرکت به ذرات خاک موجود در سطح زمین را نمی دهد . با احداث پارکهای جنگلی دست کاشت اطراف شهرها و روستاها  می توان از ورود گرد و غبار به شهرها و روستاها جلوگیری کرد . همچنین جنگل ها از سرعت باد کاسته و درختان با ریشه خود خاک را حفظ می کنند و مانع بروز فرسایش آبی و بادی و تولید گرد و غبار می شوند . باران و برف در مناطق فاقد گیاه در روی زمین به صورت هرز آبهای سیل آسا جاری می شوند و چون مقاومتی در برابر خود نمی بینند ذرات ریز و درشت خاک را حمل می کنند و بتدریج در مسیر خود و یا در پشت سدها و دریاچه ها رسوب می دهند، گاهی سبب طغیان رودخانه ها می گردند و خسارات جانی و مالی زیادی بار می آورند . در مناطقی که پوشش گیاهی وجود دارد، هنگام بارندگی قطرات باران در اثر برخورد به شاخ و برگ گیاهان به ذرات بسیار ریز تبدیل گشته و به آهستگی روی خاک می رسند از طرفی بقایای نباتی کف جنگل همچون اسفنجی آب حاصل از بارندگی را در خود جذب نموده و به آهستگی روی خاک رها می کند و بدین وسیله خطر شست و شوی خاک از بین رفته و خاک حفظ می شود.

ثابت شده است که پس از بریدن درختان یک جنگل، جریان آب حاصل از بارندگی در عرض دو سال در هر هکتار ۹۰کیلوگرم ازت نیتراتی و ۸۳کیلوگرم کلسیم را از بین برده است درحالی که در یک جنگل دست نخورده میزان ازت نه تنها از بین نرفته بلکه در هر هکتار ۲کیلوگرم نیز به میزان آن افزوده شده است. این مقدار ازت از باران دریافت شده است. همچنین کلسیم از بین رفته بسیار کم بوده و مقدار آن ۷کیلوگرم در هکتار بوده است.

آزمایشات نشان می دهد اگر دو قطعه زمین پوشش دار و بدون پوشش با شرایط مساوی را مقایسه کنیم ، میزان خاک از بین رفته طی 10 سال از سطح خاک بدون پوشش بیش از 100 برابر خاک دارای پوشش است. روانابهای حاصل از نزولات آسمانی منجر به فرسایش آبی در عرصه های فاقد پوشش جنگلی شده و در هر سال حدود 15 تن در هکتار خاک حاصلخیز از بین میرود . لذا نتیجه میشود با اجرای پروژه جنگلکاری و جنگلداری در سطح 4823 هکتار ضمن گیری از هدر رفت ازت و کلسیم ، از فرسایش مقدار 72345 تن خاک حاصلخیز نیز جلوگیری میشود . 

نتیجه گیری :

اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مرکزی با اتکال به خداوند خالق طبعیت و سر لوحه قرار دادن منویات مقام معظم رهبری ، در راستای اهداف عالیه و سیاستهای سازمان متبوعه در جهت حفظ و صیانت از جنگلها که جزئی از انفال محسوب و متعلق به حکومت اسلامی میشوند گام برداشته و در جهت توسعه فضای سبز بیش از پیش با همتی مضاعف بی دریغ با کوشش همه اقشار مردم میکوشد تا این هدیه الهی که بصورت امانت به نسل امروز سپرده شده در کمال سلامت به نسلهای آینده تحویل نماید . جنگلها در چرخه حیات بعنوان برترین اجزاء آن بوده و حیات موجودات زنده به آن وابسته است . جنگلها بعنوان ریه زمین محسوب می شوند و حفظ اکوسیستم آن و توجه به اجزاء سیستمهای آن ضروری می باشد . بنابر این حاصل فعالیتهای اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مرکزی که بخش کوچکی از آن مشروح گردید چنین نتیجه گیری می شود :

1-تولید مقدار 12057 تن اکسیژن در سال .

2-استحصال 4823000 متر مکعب آب در سال .

3-تامین آب شرب مورد نیاز 6606849 نفر در یکسال .

5-تامین آب شرب مورد نیاز تعداد 1413959 نفر جمعیت استان مرکزی برای مدت 6/4 سال .

6-تامین آب مورد نیاز 804 هکتار گندم برای مدت یکسال .

7-جلوگیری از فرسایش 72345 تن خاک حاصلخیز .

8-حفظ و صیانت از جنگلها ( جنگلداری ) و توسعه فضای سبز ( جنگلکاری ) بعنوان پشتوانه کشاورزی و عامل افزایش تولیدات بوده و آب رود خانه ها که در نواحی جنگلی جریان دارند ، حاوی مواد آلی غنی هستند . زیرا آب باران باعبور ازلاش برگها که حاوی مواد غذایی است به زیرزمین رفته یا از روی آن عبور کرده و به زمینهای کشاورزی می رسند .

9- جنگلها مخزن کربن هستند و وقتی تخریب شوند این ماده بصورت گاز کزبنیک متصاعد می شوند . امروزه میزان زیادی از دی اکسید کربن در دنیا ( 35 تا 50 درصد )  مربوط به تخریب و آتش زدن جنگلها است بنابراین

10- تعدیل آب و هوا در تابستان بصورتیکه زمین عرصه های جنگلی انرژی حرارتی خورشید را جذب می نماید و در زمستان به منزله روپوش مانع از از دست رفتن حرارت می گردد .

11- در گردنه ها و مناطق کوهستانی درختان مانند پایه ای ، لایه های عظیم برف را در سطح دامنه های پرشیب نگه داشته و از حرکت آنها جلوگیری می کنند.

12- مقدار زیادی از اکسیژن آزاد شده در طبیعت از طریق فضای سبز تولید می گردد . اگر درخت و فضای سبزی وجود نداشته باشد مشکل انسان در رابطه با وجود گاز کربنیک در هوا و کمبود اکسیژن به خوبی مشخص می شود.

13- درختان با تعریق و تعرق خود نقش حساسی در کاهش دمای میکروکلیما و افزایش رطوبت نسبی هوا ایفا می کنند. دمای یک هکتار فضای سبز در تابستان تا ۵ درجه کمتر از فضای مجاور خالی از درخت است. و به همین نحو رطوبت نسبی درون یک فضای سبز تا ۱۲ درصد بیش از محیط خارج اندازه گیری شده است. یعنی فضای سبز، وضعیتی به وجود می آورد که آسایش فیزیکی مناسبی برای زیست انسان در پی دارد .

13- درختان و درختچه ها می توانند درکاهش آلودگی صدا موثر باشند اگر چه خود صدا ممکن است رشد گیاه را به مخاطره بیاندازد.  درحالی که آلودگی هوا قابل دیدن است، بسیاری از مردم جنجال هیاهوی اطراف خود را آگاهانه یا ناخودآگاهانه نادیده گرفته و آن را جزئی تفکیک ناپذیر از زندگی شهری می دانند. صدای گوش خراش موتورسواران با سروصدا در هر ساعت از روز، اتومبیل ها با اگزوز ناقص و بوق زدن های بی مورد، صداهای گوناگون، فضای شهر را با آلودگی صوتی، آلوده می سازند. با آزمایش هایی که به عمل آمده دیده شده که درختان و فضای سبزی که درحاشیه خیابان ها ایجاد شده است اثر کاهندگی بیشتری نسبت به دیوارهای صداگیر پیش ساخته و مصالح ساختمانی دارند. با این حساب نقش فضای سبزدر کاهش آلودگی صوتی و کاهش هزینه های ساختمانی مثل دو جداره شدن پنجره ها و دیوارهای بلند و زیبایی شهر کاملا مشخص می شود.

14- درختان و به عبارتی پوشش گیاهی مانع حرکت شنهای روان می شوند. امروزه یکی از عوامل شدت بیابانزایی نبود پوشش گیاهی است.

15- حفاظت از حیات وحش و جذب توریست از دیگر فواید جنگلکاری و جنگلداری است .

16-لاشبرگهای حاصل از خزان پس از پوسیده شدن تبدیل به هوموس شده واز فرسایش بیشتر خاک جلوگیری می کنند.

17- با مدیریت بهره برداری از چوب جنگلها در تولید کاغذ ، ابریشم مصنوعی ، فیلم عکاسی، مقوای فشرده ، مصارف خانگی ، راه آهن، روغن کشی،دارو سازی ، عایق سازی، تولید رنگ، الیاف مصنوعی و.... استفاده میشود .

18-کسب درآمد از طریق گردشگری یکی دیگر از فواید جنگلکاری و جنگلداری است .

19- در ارتباط با توسعه یافتگی کشور هایی که از جنگلهای بیشتری بر خوردار می باشند چند قدم برتراز دیگر کشور ها می باشند .

20- بطور کلی محافظت از اکوسیستم جنگل ها سبب حفظ و تعادل محیط زیست شده و نقش مهمی در توسعه پایدار در هرکشور دارد.

                                                                                                              محسن عزیزی

                                                                                                             پانزدهم آذرماه 1393